داستان اسطوره مشی و مشیانه: کهن الگوی آفرینش ایرانی

اسطوره مشی و مشیانه یکی از اسطوره‌ های مهم در فرهنگ ایرانی است که به آفرینش نخستین انسان‌ ها اشاره دارد. این اسطوره بیشتر در متون دینی و ادبیات زرتشتی بازتاب یافته و به عنوان بخشی از اسطوره‌ های آفرینش در آیین زرتشتی اهمیت زیادی دارد. در ادامه به شرحی از داستان اسطوره مشی و مشیانه و بررسی دیگر کهن الگوهای آفرینش در فرهنگ های مختلف خواهیم پرداخت.

خاستگاه اسطوره مشی و مشیانه

اسطوره مشی و مشیانه خاستگاهی کهن در آیین زرتشتی دارد و به عنوان اسطوره آفرینش نخستین انسان‌‌ها به کار می‌رود. در گذشته، اساطیر نقش مهمی در فرهنگ‌‌ها داشتند و مردم را برای درک جهان پیچیده و ناشناخته اطراف خود کمک می‌کردند تا از طریق داستان‌ها، به اتفاقات آن معنا دهند و ارتباط عمیق‌تری با طبیعت، خدایان و یکدیگر برقرار کنند. در صورت تمایل برای مطالعه بیشتر در زمینه پیدایش اساطیر، می توانید وارد لینک شوید.

در داستان اسطوره مشی و مشیانه، آفرینش جهان و انسان‌‌ها و همچنین نبرد خیر و شر به عنوان مضامینی محوری مطرح می‌ شود. این اسطوره بازتاب‌‌دهنده نگرش زرتشتیان و ایرانیان باستان به انسان، جهان و اخلاقیات است و به نوعی پیوند میان انسان و جهان الهی را نمایان می‌ سازد.

بیشتر بخوانید: زرتشت که بود؟ آشنایی با آموخته های محبوبترین دین در ایران باستان

در اوستا، کتاب مقدس زرتشتیان و به‌ویژه در بخش‌های بندهش و یسنا به اسطوره مشی و مشیانه اشاره شده است. بندهش، یکی از مهم‌ترین متون پهلوی که به مسایل آفرینش، جهان‌شناسی و تاریخ افسانه‌‌ای پرداخته است. در این متن، داستان آفرینش مشی و مشیانه به‌ طور کامل شرح داده شده است. همچنین، از منابع دیگری که به این اسطوره اشاره کرده، می توان دینکرد را نام برد. متنی پهلوی که شامل خلاصه‌‌ای از متون زرتشتی است و به مسائل فلسفی و دینی می‌ پردازد.

بیشتر بخوانید: اسطوره آفرینش در باور ایران باستان؛ موجودات چطور خلق شدند؟

داستان اسطوره مشی و مشیانه

طبق این اسطوره، دو انسان نخستین به نام‌های مشی و مشیانه، از گیاهی که در آن‌ ها نهفته بود، شکل می‌‌گیرند. آن‌ها به عنوان نخستین انسان‌ها، مامور به ادامه نسل بشر و زندگی بر زمین می‌‌شوند.

آفرینش دو اسطوره مشی و مشیانه

در اساطیر زرتشتی، آفرینش جهان به دو مرحله تقسیم می‌شود: آفرینش مینوی و  آفرینش گیتی.

1. آفرینش مینوی: ابتدا اهورامزدا (خدای نیکی و خرد) جهان مینوی را خلق می‌‌کند که شامل فرشته‌‌ها و عناصر مقدس است. این مرحله در زمان بی‌پایان (زروان) اتفاق می‌‌افتد که در آنجا همه چیز پاک و بی‌‌عیب است.

۲. آفرینش گیتی: در این مرحله، اهورامزدا جهان مادی یا همان گیتی را خلق می‌‌کند تا مکانی برای نبرد نهایی میان نیروهای نیک و بد باشد. به این ترتیب اهورامزدا، کیومرث که نخستین انسان است را می آفریند.

بیشتر بخوانید: مفهوم خدا و جهان و انسان در احکام دین زرتشت؛ نبرد نیک و بد درون آدمیان

مرگ کیومرث و پیدایش مشی و مشیانه

پس از مدتی، اهریمن به جهان حمله می‌‌کند و مرگ را به وجود می‌ آورد. کیومرث توسط نیروهای اهریمنی کشته می شود اما از نطفه‌ای که از او به زمین می‌‌ریزد، مشی و مشیانه به وجود می‌‌آیند. ابتدا نطفه او به مدت ۴۰ سال در زمین می‌‌ماند و سپس دو گیاه به هم چسبیده، مانند گیاه ریواس، از آن رشد می‌ کنند. این دو گیاه به تدریج به شکل انسان تبدیل می‌‌شوند و مشی (نخستین مرد) و مشیانه (نخستین زن) از آن‌ دو به وجود می‌ آیند.

بیشتر بخوانید: داستان کیومرث، نخستین انسان در شاهنامه

داستان اسطوره مشی و مشیانه

یکی از عقاید اساسی در دین زرتشت، روی آوردن به نیروهای خیر و مبارزه با نیروهای شر است. به باور زرتشتیان، رسالت هر انسان در زندگی این است که خوبی را گسترش دهد و تا جای ممکن نیروهای پلید را از خود دور سازد. زیرا اهریمن به دنبال آن است که با گسترش فساد و شر در آفرینش اهورامزدا اخلال ایجاد کند.

در داستان مشی و مشیانه، اهورامزدا به عنوان خالق نیکی و خرد، به آن دو دستور می‌‌دهد که از قوانین راستکاری پیروی کرده و نسل بشر را افزایش دهند اما از اهریمن دوری کنند. مشی و مشیانه صاحب ۱۴ فرزند دختر و پسر می‌شوند که هرکدام به صورت جفت‌جفت به کشورهای مختلف رفته و نسل بشر را گسترش می دهند.

اگر به مطالعه بیشتر و تهیه کتاب اساطیر ایران علاقه داشتی، میتونی از طریق این لینک اقدام کنی

کهن‌ الگوهای آفرینش در دیگر فرهنگ‌ ها

انسان‌ها همواره به دنبال پاسخ به سوالات اساسی درباره منشا جهان، زندگی و پیدایش انسان بوده‌ است. از این رو می‌توان در فرهنگ‌های مختلف، در کنار دیگر اساطیر و افسانه‌ها، کهن‌الگوی آفرینش را پیدا کرد. در ادامه به داستان های مشابه اسطوره مشی و مشیانه اشاره خواهیم کرد که ممکن است برایتان جالب باشد.

اسطوره آفرینش در اساطیر هندو

در اسطوره‌ های هندو، پورووشا نخستین انسان است. پورووشا (Purusha) یک مفهوم بسیار مهم و پیچیده در فلسفه و اساطیر هندو است. این واژه در متون مختلف هندو به معانی گوناگون به کار می‌ رود، اما به طور کلی، پورووشا به عنوان “انسان کیهانی” یا “خدا-انسان” در نظر گرفته می‌ شود.

در متون ودایی، به‌ویژه در ریگ‌ودا، پورووشا به عنوان یک موجود کیهانی توصیف می‌شود که از او تمامی جهان خلق شده است و دارای هزار سر، هزار چشم و هزار پا یاد می‌باشد. او به قدری بزرگ است که تمام جهان تنها یک چهارم او را در بر می‌ گیرد و سه چهارم او فراتر از دسترس و فهم بشری است. در اساطیر هندو، پورووشا نه تنها به عنوان منبع خلق جهان، بلکه به عنوان نمادی از یگانگی و ارتباط انسان با کیهان و یا خدایان شناخته می‌ شود. او نشان‌‌دهنده وحدت همه چیز در جهان و رابطه میان فرد، جامعه و کیهان است.

بیشتر بخوانید: اهورامزدا و امشاسپندان در ایران باستان؛ معرفی کامل نیروهای ایزدی در دین زردشت

در داستان این اسطوره شرح داده می‌شود که خدایان در آغاز جهان، پورووشا را قربانی می‌کنند و از اندام‌‌های او جهان را می‌‌سازند. سر پورووشا به برهمین‌‌ها (کاهنان و دانشمندان)، بازوهای او به کشتریاها (جنگجویان)، ران‌‌های او به ویشیاها (تاجران و کشاورزان) و پاهای او به شودراها (خدمت‌کاران و کارگران) تبدیل می‌ شوند. این تقسیم‌‌بندی نشان‌‌دهنده ‌یشکل‌‌گیری طبقات اجتماعی در جامعه هندو است.

یمیر و پانگو- مشابه اسطوره مشی و مشیانه

اسطوره آفرینش در اساطیر اسکاندیناوی

از دیگر داستان های مشابه با آفرینش اسطوره مشی و مشیانه، می توان به داستان ایجاد نخستین انسان‌ ها از بدن یک کوه یخ غول‌ پیکر به نام یمیر (Ymir) اشاره کرد. در اساطیر اسکاندیناوی، این غولِ یخی اولین موجود زنده‌‌ای است که از آب‌‌های یخ‌زده و آتش‌های سوزان جهان اولیه خلق شد. او از قطرات ذوب‌شده این یخ‌ها شکل گرفت و به عنوان یک موجود اولیه، نسل غول‌ها را به وجود آورد. یمیر در اساطیر نورس به عنوان پدر غول‌‌ها شناخته می‌ شود و نقشی کلیدی در داستان آفرینش جهان در اساطیر نورس دارد.

این اسطوره در نهایت توسط سه خدای اصلی اساطیر اسکاندیناوی به نام های اودین، ویلی و وه کشته شد. از بدن او جهان ساخته شد به این صورت که از گوشت او زمین، از خون او دریا و اقیانوس ها، از استخوان‌های او کوه، از موی او درختان، از جمجمه از آسمان، از مغز او ابرها و از چشم های او خورشید و ماه پدید آمد.

بیشتر بخوانید: ایزد باران و ایزد ماه های تابستان در اساطیر ایران باستان | معرفی دو ایزد زردشتی

اسطوره آفرینش در اساطیر چینی

افسانه پانگو روایت می‌کند که در آغاز، جهان به صورت یک تخم‌ مرغ عظیم و هرج‌ و مرج‌ گونه (کائوس) بود. درون این تخم، پانگو به خواب فرو رفته بود. پس از گذشت ۱۸ هزار سال، پانگو از خواب بیدار شد و با تبر بزرگی که در دست داشت، تخم را به دو نیم کرد. قسمت‌‌های سبک‌ تر و شفاف‌ تر تخم‌مرغ به آسمان تبدیل شدند و قسمت‌ های سنگین‌‌تر و تاریک‌‌تر به زمین. پانگو با ایستادن میان زمین و آسمان، از فروپاشی آن‌‌ها جلوگیری کرد.

با گذشت زمان، پانگو آسمان را هر روز بالاتر برد و زمین را ضخیم‌ تر کرد. او به مدت ۱۸ هزار سال به این کار ادامه داد تا آسمان و زمین به وضعیت کنونی خود رسیدند. در نهایت، پس از اتمام کار، پانگو جان سپرد و از بدن او اجزای مختلف جهان شکل گرفتند:

– نفس پانگو به باد و ابرها تبدیل شد.
– صدای او به رعد و برق تبدیل شد.
– چشم‌ های او به خورشید و ماه تبدیل شدند.
– گوشت او به خاک و زمین، و استخوان‌ هایش به صخره‌ ها و کوه‌ ها تبدیل شدند.
– موهایش به جنگل‌ ها و گیاهان تبدیل شدند.

بیشتر بخوانید: اهریمن و نیروهای شر در آئین ایران باستان؛ دشمنان همیشگی بشر

کلام آخر

اسطوره مشی و مشیانه یکی از روایت‌‌های بنیادین آفرینش انسان در فرهنگ ایرانی است که نشان‌دهنده پیوند میان آفرینش انسان و نبرد بی‌پایان میان نیروهای نیک و بد است که در نهایت، به پیروزی نیکی منجر می‌شود. این داستان شباهت‌‌هایی با دیگر اسطوره‌‌های آفرینش در فرهنگ‌‌های دیگر دارد. این اسطوره، علاوه بر اهمیت دینی، نقش مهمی در شناخت نگرش‌‌های فرهنگی، اخلاقی و اجتماعی مردم ایران باستان ایفا می‌کند و پیوند عمیق میان انسان، جهان و نیروهای الهی را نشان می‌ دهد.

سوالات متداول

۱. مشی و مشیانه که بودند؟

در اساطیر ایران باستان، داستانی وجود دارد که به آفرینش انسان ها مربوط می‌شود. در این داستان، نسل انسان از یک گیاه با دو ساقه به نام های مشی و مشیانه که نماد زن و مرد هستند ایجاد شد.

۲. داستان اسطوره مشی و مشیانه چه مفهومی دارد؟

این داستان به مبارزه‌ی نیروهای نیک با نیروهای پلید و شر اشاره دارد. همچنین از آن به‌عنوان کهن‌الگوی اسطوره آفرینش در اساطیر ایرانی یاد می شود.

۳. ارتباط اسطوره مشی و مشیانه با گیاه ریواس چیست؟

در اساطیر، درهم‌تنیده بودن گیاهی که مشی و مشیانه از آن روییده بودند به گیاه ریواس تشبیه شده برای همین از آن به عنوان گیاهی مقدس یاد می شود.