اهورامزدا و امشاسپندان در ایران باستان؛ معرفی کامل نیروهای ایزدی در دین زردشت

مشخصه ی دین زردشتی اعتقاد به وجود دو نیروی اساسا متضاد است که دست اندرکار عالم اند. اهورامزدا و هفت امشاسپندان در نبردی همیشگی با اهریمن و دیوان قرار دارند تا تعادل نیروی خیر و شر برقرار گردد. در ادامه به معرفی نیروهای ایزدی در تفکر زردشتی خواهیم پرداخت.

دو نیروی متضاد در اندیشه زردشت

آریاهای باستان به دو نیروی متضاد “راستی” یا “نظم” و “دروغ” یا “بی نظمی” اعتقاد داشتند. این همان اندیشه ای است که دین زردشتی آن را اتخاذ کرد و گسترش داد. تضاد خوب و بد یا خدا و شیطان اساس کل اسطوره شناسی، خداشناسی و فلسفه ی دین زردشتی است. در نظر زردشتیان گناهی بزرگتر از اینکه کسی نیک را با بد شریک بداند، نمی تواند وجود داشته باشد، یعنی کسی عقیده داشته باشد که جهان خوب آفریده ی اهریمن است.

عکس این مطلب نیز صادق است یعنی گناهی بزرگتر از این وجود ندارد که کسی خدا را با شر شریک کند. خوب و بد واقعیت های متضادند، همان گونه که تاریکی و روشنی، یا زندگی و مرگ. به این ترتیب، خوب و بد نمی توانند همزیستی داشته باشند، آنها همدیگر را نابود می کنند و باید نهایتا از دو علت اولی ناشی شده باشند که خود دشمن هم هستند و آشتی ناپذیر.

برای اینکه ببینیم این دو نیرو چگونه حاصل شده اند، باید ابتدا به تصور زردشتیان درباره نیروهای ایزدی بپردازیم.

اهورامزدا، سرور دانا

اَهُورَه مَزدا (اورمزد در متون بعدی) به معنی “سرور دانا”، نامی است که زردشتیان به خدا داده اند. همانطور که نام او نشان می دهد، ویژگی او خرد است- کسی است که نه فریب می خورد و نه می فریبد، این سرور، بخشنده و خیر مطلق است. او است که پدر و مادر آفرینش است، مسیر خوردشید و ماه و ستارگان را ساخته است. او بوده و هست و خواهد بود. به سخنی دیگر، او جاودانه است، اما در دوران کنونی قادر مطلق نیست، زیرا توانایی او به دلیل دشمن عمده اش یعنی اهریمن محدود است. اما زمانی خواهد رسید که بدی مغلوب شود و اهورامزدا با قدرت مطلق فرمانروایی کند.

بیشتر بخوانید: همه چیز درباره پیدابش اساطیر

اهورامزدا چگونه توصیف شده است؟

عباراتی که اورمزد با انها توصیف شده است، غالبا با طبیعت ارتباط دارند. او جامه ای که با ستارگان آراسته شده در بر دارد. زیباترین شکلهای او شکل خورشید بر آسمان و روشنی بر روی زمین است. می گویند که “خورشید تیز اسب” چشم او است. تختش در عرش اعلی، در نور آسمانی جای دارد و در آنجا درباری دارد و فرشتگانی که در خدمت او هستند، فرمان هایش را اجرا می کنند. در نظر زردشتیان، اهورامزدا برتر از تمامی خیر کامل است و با بدی هیچگونه ارتباطی ندارد. خدا سرچشمه همه نیکی هاست: روشنایی، زندگی، زیبایی، شادی و تندرستی.

امشاسپندان، پسران و دختران خدا

زردشت از هفت وجود یا جلوه ی خدا سخن می گوید که خدا آنان را برحسب اراده ی خود آفریده است. انها عبارتند از سپِنتَه مَینیو (سپند مینو)، وُهُوَمَنه (بهمن)، اَشَه (اردیبشهت)، خشثرَه وَیریه (شهریور)، اَرمَیتی (اسپندارمد)، هَوروَتات (خرداد) و اَمِرِتات (مرداد) به ترتیب به معنی روح نیکوکار، اندیشه نیک، راستی، شهریاری مطلوب، اخلاص، کمال و بی مرگی.

مشخصه اصلی خدا “روح نیکوکار” با “آفریننده” است. این مشخصه منحصرا به خدا تعلق دارد، اما جلوه های دیگر، تجلیاتی از خدا هستند که در هر یک از آنها انسان می تواند سهیم باشد. این جلوه های وسیله هایی هستند که خدا را به انسان و انسان را به خدا نزدیک می کند. زردشت چنین اظهار می دارد که هر که به اهورامزدا روی آورد و از او اطاعت کند، از طریق کارهای “اندیشه ی نیک” به “کمال” و به “بی مرگی” خواهد رسید. با اندیشه ی نیک است که آدمیان راه راستی را دنبال می کنند و به کمال و بی مرگی دست می یابند و به این وسیله به “شهریاری” می رسند.

اینگونه انسان می تواند در سرشت خدا سهیم باشد؛ در حقیقت وظیفه ی دینی انسان این است که با منبع غایی یا آفریدگار یکی باشد.

همه ی هفت امشاسپندان بر تخت های زرین در کنار اهورامزدا در اقامتگاه خود یعنی “خانه ی سرودها” (عرش اعلی یا بهشت) قرار دارند، عرشی که راستکاران پس از مرگ به آن می رسند. هر یک از امشاسپندان بخشی از آفرینش را حمایت می کنند. بهمن حیوانات را، اردیبهشت آتش را، شهریور فلزات را، اسپندارمد زمین را، مرداد گیاهان را و خرداد آب را حمایت می کند. انسان تحت حمایت خود اهورامزدا است. این جاودانگان همگی چنان نقش مهمی را در دین زردشتی ایفا می کنند که جای آن دارد به هر کدام به صورت جداگانه بپردازیم.

بیشتر بخوانید: خلاصه داستان تیشتر و اپوش در اساطیر ایران و معنی نمادین آن ها

بهمن؛ اندیشه ی نیک

بهمن، نخستین زاده ی خدا، در طرف راست اهورامزدا می نشیند و تقریبا نقش مشاور را دارد. اگرچه او پشتیبان حیوانات سودمند در جهان است، با انسان نیز سروکار دارد. بهمن بود که آشکارا در برابر زردشت نمایان شد، و اوست که گزارشی روزانه از اندیشه و گفتار و کردار مردمان تهیه می کند. پس از مرگ، بهمن روان پارسایان را خوش آمد می گوید و آنها را به بالاترین قسمت بهشت راهنمایی می کند. این اعتقاد وجود دارد که اندیشه ی خوب (بهمن) مظهر خرد خداست که در وجود انسان فعال است و انسان را به سوی خدا رهبری می کند.

دیوهایی که بهمن با آنها مخالف است عبارتند از اَیشمَه (خشم) و آز (غلط اندیشی) و بالاتر از همه  اَکَه مَنَه (اندیشه بد یا بی نظمی).

اردیبهشت؛ راستی

اردیبهشت که زیباترین امشاسپندان است، نه تنها در برابر ناراستی قرار می گیرد، بلکه نماینده ی قانون ایزدی و نظم اخلاقی در جهان نیز هست. شخصی که ایمان دارد اَشَوَن یعنی “پیرو اَشه” یا همان اردیبهشت نامیده می شود. آنانی که اَشَه را نمی شناسند، از بهشت محروم اند، زیرا آنان بیرون از کل نظم خدا هستند. پارسایان نیایش می کنند تا بتوانند این فرمانروای بهشتی را ببینند و راه او را دنبال کنند و در بهشت پر از شادی او به سر برند.

اشه نظم را روی زمین نگه می دارد زیرا بیماری و مرگ و دیوان و جادوگران و آفریدگاران شریر – همه آن هایی را که با نظم جهانی که خواست خداست به مخالفت می پردازند- سرکوب می کند. اردیبهشت حتی نظم را در دوزخ نیز نگه می دارد و مراقبت می کند که دیوان و بدکاران را بیش از آنچه سزاوار آن هستند، تنبیه نکنند.

شهریور؛ شهریاری مطلوب

از جهات بسیاری شهریور انتزاعی ترین امشاسپندان است. او مظهر توانایی، شکوه، سیطره و قدرت خداست. در جهان مینویی او نماینده ی فرمانروایی بهشتی است، و در زمین نماینده ی آن سلطنتی است که با کمک به فقرا و ضعفا و با چیرگی بر همه ی بدی ها، ارده ی خدا را در آن مستقر می کند. شهریور به دلیل پشتیبانیش از فلزات، با جاری شدن فلز گداخته ای که در پایان جهان همه ی مردمان را به آزمایش خواهد کشید، ارتباط دارد. از این روز، گفته می شود که خدا از طریق او پاداش و مکافات اخروی تعیین می کند. دشمن اصلی او حکومت بد، هرج و مرج و مستی است.

اسپندارمد؛ اخلاص

اسپندارمد دختر اهورامزدا است و در طرف چپ او می نشیند. چون زمین زیر نظر اوست، می گویند که به چهارپایان چراگاه می بخشد، اما خصوصیت حقیقی او از نامش برمی آید که “بجااندیشی” یا “اخلاص” معنی می دهد. او مظهر فرمانبرداری مومنانه، هماهنگی مذهبی و پرستش است. اسپندارمد وقتی که دزدان و مردمان بد و زنان بی ملاحظه آزادانه روی زمین راه می روند، آزرده می شود اما زمانی که پارسایان به کشت و کار و پرورش چهارپایان می پردازند یا هنگامی که فرزند پارسایی زاده می شود، شادمان می گردد. دشمن اصلی او گستاخی و کج اندیشی است.

خرداد و امرتات؛ کمال و بی مرگی

چون این دو موجود مادینه همیشه در متون با هم ذکر می شود، در اینجا نیز با هم مورد بحث قرار می گیرند. خرداد که به معنی تمامیت، کلیت و پری است و غالبا کمال معنی می شود مظهر مفهوم نجات برای افراد بشر است. مرداد (تحت اللفظی به معنی بیمرگی) تجلی دیگر رستگاری و جاودانگی است. این دو امشاسپند با آب و گیاه ارتباط دارند و هدایای آنان ثروت و رمه ی چهارپایان است، به گونه ای که این دو نماینده ی آرمان های نیرومندی، سرچشمه ی زندگی و رویش هستند. دشمنان اصلی آنان گرسنگی و تشنگی اند.

سروش؛ فرمانبرداری

در دین زردشتی متاخر تر اهورامزدا را با روح آفریننده یا سپند مینو یکی شمرده اند و سرَوشَه (سروش) به تعداد امشاسپندان اضافه شده تا ساخت هفتگانه ی سلسله مراتب ایزدی تکمیل شود. سروش به معنی اطاعت یا انضباط، یکی از چهره های محبوب دین زردشتی است. این ایزد در همه ی آیین های دینی حضور دارد زیرا او در نیایش ها و سرودهای مردمان جای دارد و خدایی است که نیایش ها را به بهشت منتقل می کند. سروش به عنوان بهترین کشنده ی “دروغ” توصیف شده است. با تبر جنگی اش کاسه ی سر دیوان را خرد می کند و به اهریمن ضربت می زند. اما او بیش از همه مخالف”خشم” است.

در دین زردشتی فرمانبرداری خصوصیتی انفعالی به شمار نمی رود، بلکه بیشتر نیرویی فعال و پیروزمند در نبرد با شر محسوب می شود. زردشت زندگی خود را همراه با اندیشه و گفتار و کردار نیک و اطاعت و توانایی خویش، به خدا و به راستی پیشکش می کند. همچنین، اطاعت سرانجام موجب اجر و پاداش می شود. درنتیجه، در رسیدن به راه راست اهورامزدا، فرمانبرداری از همه چیز برتر است.