وبلاگ
بررسی و خلاصه رمان همسایه ها از احمد محمود
رمان همسایه ها از معروف ترین آثار احمد محمود، نویسنده واقعگرای ایران است که در سال ۱۳۵۳ به نگارش درآمد. نویسنده در این رمان، لا به لای زندگی مردمان عادی به شرح حال و هوای یکی از مهم ترین اتفاقات سیاسی معاصر ایران یعنی ملی شدن صنعت نفت می پردازد. در ادامه برای بررسی و خلاصه رمان همسایه ها با ما همراه باشید.
نگاهی به رمان همسایه ها و احمد محمود
رمان همسایه ها اثر احمد محمود، تصویری زنده از سال های پرتنش ملی شدن صنعت نفت در ایران ارائه می دهد. داستان از دریچه نگاه خالد، نوجوانی اهل اهواز، روایت می شود که از تجربه های ساده محله زندگی و مردمانی که با آنها در ارتباط است، به تدریج به جریان های بزرگ سیاسی و اجتماعی کشیده می شود. احمد محمود از نویسندگان پیرو رئالیسم اجتماعی در ایران، در رمان همسایه ها (که معروف ترین رمان اوست) با الهام از تجربه های شخصی و زیست در جنوب ایران، توانست فضایی زنده و ملموس در اثرش خلق کند.
خلاصه رمان همسایه ها
داستان رمان همسایه ها در خوزستان، حوالی دوران ملی شدن صنعت نفت رخ می دهد. خالد که به تازگی از بچگی پا به سن نوجوانی گذاشته، همراه خانواده خود در یکی از اتاق های خانه ای فقیرانه زندگی می کند. بخش بیشتری از رمان همسایه ها، زندگی همین همسایه هاست! مستاجرهایی که در این خانه همراه با خالد و خانواده اش زندگی می کنند و از دید خالد روایت می شوند. بلور خانم و امان آقا، رحیم خرکچی و ابراهیم و حسنی، خواج توفیق و خانواده اش و دیگران و ماجراهایی که پشت سر می گذارند. خالد به خواسته ی پدر، مدرسه را بعد از اتمام کلاس چهارم رها می کند (چون درس و کتاب بیش از حد، آدم را سر به هوا می کند!) و حالا خالد مشغول کبوتر بازی، گذران وقت لب کارون و کشف نیروی جنسی اش از طریق قرارهای پنهانی با بلور خانم است.
نقطه عطف زندگی خالد از جایی شروع می شود که به اشتباه، او را به جای ابراهیم به عنوان کسی که مقصر شکستن شیشه ی خانه غلامعلی خان پاسبان است، به کلانتری می برند. خالد که چند ساعتی در بازداشت است، از طرف زندانی ای به نام پندار مامور می شود تا پیامی را برای فردی به نام شفق در کتابفروشی مجاهد ببرد. این ملاقات و ماموریت، نقطه آغازی برای آشنایی خالد با گروهی سیاسی می شود. در همین زمان، پدر خالد که مانند بسیاری دیگر از مردان شهر بیکار شده، تصمیم می گیرد چمدان ببندد و برای پیدا کردن کار به کویت برود. در این مدت از امان آقا می خواهد که به خالد در قهوه خانه اش کار می دهد تا بتواند مدتی خرج مادر و خواهر کوچکش را بیرون بیاورد و سر به هوا نشود.
رمان همسایه ها اثر احمد محمود
در زمانی که خالد در قهوه خانه مشغول است، بیشتر و بیشتر درباره مسائل مربوط به نهضت ملی شدن نفت می فهمد و با راهنمایی های شفق، اعلامیه پخش می کند و روی دیوارها شعار می نویسد. خالد حتی در میتینگ مبارزه با استعمارگری انگلیس نیز شرکت می کند اما در حین فرار، آسیب می بیند و مجبور می شود به یکی از خانه های آن نزدیکی پناه ببرد. در آنجا با دختری زیبارو آشنا می شود که او را “سیه چشم” می نامد. کم کم تمام فکر خالد، دیدن و آشنایی بیشتر سیه چشم می شود. اما علی شیطون (کسی که انگار موش رو آتش زده باشی بالای سرت پیدا میشه) به خاطر فعالیت های سیاسی اخیر خالد، به او مشکوک می شود و او را زیر نظر دارد.
خالد که از بدبین بودن علی شیطون نسبت به خود باخبر است، با این حال نمی تواند قید دیدن سیه چشم را بزند. قرارهای عاشقانه ی خالد و سیه چشم ادامه دارد تا اینکه خالد مامور می شود چمدانی حاوی اعلامیه های سیاسی را به شهر دیگر منتقل کند. در این راه، پلیس چمدان را ضبط و خالد را دستگیر می کند. با ترفندی، خالد موفق می شود از کلانتری فرار کند و مدتی در خانه پنهان شود اما شوق دیدار دوباره سیه چشم داستان زمان همسایه ها را به سمت دیگری می برد. در نیمه دوم کتاب با به زندان افتادن خالد، رمان رنگ و بوی دیگری پیدا می کند. دیگر خبری از دید کودکانه و نترس نسبت به زندگی نیست. همه چیز دردناک، تلخ، تاریک و غیرقابل تحمل می شود. خالد در زندان با افراد تازه ای آشنا می شود و هدفی تازه پیدا می کند.
اگه به تهیه رمان همسایه ها علاقه داری، میتونی از طریق همین لینک اقدام کنی
درباره رمان همسایه ها
از دو جنبه می توانیم به رمان همسایه ها نگاه کنیم: جنبه ای اجتماعی و درام که زندگی مردم اهواز را با تمام دغدغه ها و مشکلاتشان به تصویر می کشد، و جنبه ای سیاسی که روایت کننده بخش بزرگی از تاریخ معاصر ایران است. خالد در این رمان قهرمانی است که خبری از اتفاقات سیاسی ندارد. او نمی داند چطور «استعمارگر» را تلفظ کند، اما در جریان زندگی و قرار گرفتن در محیطی که چندان هم پنهان و از او دور نیست، زندگی ای کاملا متفاوت پیدا می کند.
نمی توان گفت که احمد محمود سیاست را در رمان خود زورچپان کرده تا بیانیه ای سیاسی دهد. خالد هر روز در قهوه خانه امان آقا مشغول چای دادن به راننده تریلی ها و نفتکش هایی است که روبان سفید (خواستار ملی شدن نفت) به سینه دارند. خالد بیکاری و خانه نشین شدن پدر و پناه بردن او به خرافات را دیده؛ اینکه پدر مجبور بوده برای درآمدی روزمزد به کارگری در کویت برود تا خرج خانواده را بدهد. عموبندر، که با سن بالا مجبور است تمام روز در شهر بچرخد و دوره گردی کند تا خرج دختر و نوه هایش را درآورد.
بیشتر بخوانید: خلاصه داستان کتاب چشم هایش
خالد در محیطی بزرگ شده که با فقر آشناست، با تأثیرات استعمار آشناست. شاید برای همین است که آشنایی با شفق برای او مثل پیدا کردن راه حل کلاف پیچ درپیچ زندگی اش است. درگیر شدن خالد را می توان تا حدی اجتناب ناپذیر دانست. از طرف دیگر، می توان ابراهیم را زندگی موازی خالد در نظر گرفت. ابراهیم با رسیدن به بلوغ، سرکش می شود و به دزدی و خفت گیری روی می آورد، اما حتی او هم در پایان رمان همسایه ها ــ که روایت از ماجرای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ دارد ــ با سری خونی، در حالی که به دستش دستبند است، به سمت زندان برده می شود.
درگیر سیاست شدن، آن هم در این شهر و این زمان، اجتناب ناپذیر است. پس نمی توان از سیاسی بودن رمان شکایت کرد؛ البته این بُعد در نیمه اول رمان قابل درک تر است. زمانی که خالد متوجه می شد به عقیده سخنگوی دولت، ما حتی نمی توانیم یک لوله بسازیم، چه برسد به اینکه نفت استخراج کنیم. یا زمانی که با ترس و لرز اعلامیه پخش می کند و در قهوه خانه امان آقا، با زیر نظر داشتن مشتری ها، پی به حرف و حدیث های سیاسی و اجتماعی می برد. در نیمه دوم رمان همسایه ها، باوجود اینکه همچنان احمد محمود سعی دارد جنبه های زندگی عادی و مشکلاتی که مردم درگیر آن هستند را نشان دهد، اما سیاست، اعتراض، اعتصاب و زیر بار زور نرفتن بیش از قبل به چشم می آید.
بیشتر بخوانید: بررسی رمان تهران مخوف و تاثیر آن بر ادبیات ایران
خالد، که نویسنده تلاش کرده روحیه عدالت طلبی و خیرخواهی او را در نیمه اول کتاب با کمک به بیماری حسنی، به ملاقات رفتن رحیم خرکچی در زندان، و کنار گذاشتن خواسته های جنسی بانو و بلورخانم نشان دهد و رشد و بلوغ شخصیتی او را مشخص کند، در نیمه دوم کتاب زیر شکنجه های سنگین نیروهای امنیتی زبان به تمسخر شکنجه گران باز می کند و روحیه خود را از دست نمی دهد. در ادامه، او به عنصری فعال در اعتراض و تشویق زندانیان به اعتصاب تبدیل می شود. خالد دیگر ترسی ندارد؛ او با سیاست قاطی شده است.
این رویدادها باعث می شوند خالد به تدریج از سطح تجربه های شخصی و عاطفی، به درک پیچیدگی های جامعه و مبارزه سیاسی برسد. او از نوجوانی منفعل که بیشتر ناظر وقایع است، به فردی بدل می شود که مسئولیت اجتماعی و موضع گیری سیاسی برایش معنا پیدا می کند. احمد محمود این فرایند را نه به صورت ناگهانی، بلکه با جزئی نگری واقع گرایانه و در پیوند با زندگی روزمره و روابط انسانی شخصیت ها ترسیم می کند؛ به گونه ای که خواننده شاهد رشد فکری و احساسی خالد در دل فشارها، شکست ها و امیدهای جمعی جامعه است.